Wola

Fabryki

TOWARZYSTWO AKCYJNE FABRYKI GARBARSKIEJ „TEMLER I SZWEDE” Drukuj

 

ZOBACZ GALERIĘ ZDJĘĆ ->

 

ul. Okopowa 78

 

Pierwsza garbarnia rodziny Temlerów wg archiwalnych dokumentów i zapisków żyjących członków rodziny miała powstać w 1787 r. Ta zaś, o której mowa, dopiero w roku 1819. Założycielem jej był Jan Gotfryd Temler (1792-1885), po którym przejęli ją synowie: Karol Ludwik (1823-1906) i Aleksander Ferdynand (1825-1917). Początkowo mieściła się przy ul. Ogrodowej 13, w najwyższym punkcie Warszawy „wyniesionym 130 stóp nad zero wodowskazu na Wiśle”. W 1848 r. bracia przenieśli ją do dwóch zbudowanych w latach 1859-1861 potężnych zabudowań fabrycznych przy ulicach Dzikiej i Wolność. Nieco wcześniej, bo w 1858 r. weszli w spółkę z inż. Ludwikiem Janem Szwede (1816-1901) i od tej pory garbarnia występowała pod firmą „K. A. Temler i L. Szwede”. W 1865 r. wartość produkcji rocznej wynosiła aż 600 tys. rb., z tego 120 tys. rb. to koszt eksportu do cesarstwa rosyjskiego, a 10-15 tys. rb. - eksport do Niemiec i Anglii. Zatrudniała od 200-250 robotników. W tym czasie garbarnia przeniesiona została na znacznie rozleglejszy teren, przylegający do wałów miejskich – obecnej ul. Okopowej. Taką oto informację o zakładzie można znaleźć w „Kalendarzu Ilustrowanym J. Jaworskiego na rok 1870: "Przy garbarni p. Temlera i Szwedego, pod rogatkami Powązkowskimi, otwarto fabrykę kleju w najlepszym gatunku, krajanie cegiełek na cienkie plastry odbywa się za pomocą machinki pomysłu samego p. Temlera".   

 

W 1879 r. właściciele przekształcili przedsiębiorstwo w spółkę akcyjną z kapitałem 1 mln rubli. Wówczas była to najpotężniejsza garbarnia w Królestwie Polskim, przynosząca zysk w wysokości 2.100.000 rb. W końcu XIX w. posiadała 2 silniki parowe o mocy 100 KM i 1 silnik gazowy o mocy 50 KM. W skład zarządu spółki weszli obok Aleksandra Temlera, Julian Fuchs (1798-1885), Józef Temler (1864-1944) – syn Aleksandra, Jan Henryk Temler (1871-1935) – s. Aleksandra, Jan Maurycy Temler 1881-1929) – s. Jana Serafina, a wnuk Karola. Przed wybuchem I wojny światowej zatrudniała 350 robotników, a jej obroty roczne przekraczały już 2,5 mln rb. Produkowała skóry podeszwowe, pasowe, cielęce, juchtowe i surowcowe i pasy do maszyn.  

 

Kolejni właściciele firmy dali się poznać nie tylko jako fachowcy branży garbarskiej, ale również energiczni działacze na niwie społecznej. Ówczesny prezes był członkiem Rady Miejskiej, a pięć lat później sędzią Trybunału Handlowego, równocześnie należał do grona organizatorów spółek rzemieślniczych. Za czasów prezydentury Kazimierza Woyde był w 1862 r. członkiem Rady Miejskiej. W 1867 r. wybrany został sędzią Trybunału Handlowego, piastował ten urząd przez 3 lata. Od 1869 r. zasiadał w Komitecie Nadzorczym Towarzystwa Kredytowego Miejskiego, a jako główny inicjator Kasy Przemysłowców Warszawskich stał się w r. 1870 jej współzałożycielem. W tym też roku przyłączył się do grupy założycieli Banku Handlowego w Warszawie. W 1875 r. ofiarował pomoc przy zakładaniu Muzeum Przemysłu i Rolnictwa, popierając je finansowo. Organizował też razem z Janem T. ks. Lubomirskim spółki rolnicze, a nawet zakładał Osady Rolne w Studzieńcu; jako członek kolegium zboru ewangelickiego i gorący patriota nie szczędził pieniędzy wszędzie tam, gdzie chodziło o pomoc, rozwój i oświatę Warszawy. Temlerowie działali równocześnie na niwie dobroczynnej. Finansowali m.in. instytucje dobroczynne Kościoła ewangelicko-augsburskiego: „Posiłek”, zapewniającą strawę najbiedniejszej ludności i wzniesiony w 1909 r. żłobek przy ul. Karolkowej 77; ufundowali łóżko w Szpitalu Ewangelickim przy ul. Karmelickiej 10.

 

Po pierwszej wojnie światowej, w wyniku utraty chłonnego rynku rosyjskiego i szeregu potężnych zamówień firma zaczęła chylić się ku upadkowi. Od upadłości uratowali ją bracia Pfeiffer, którzy w 1925 r. przejęli nad nią zarząd, przejąwszy równocześnie 40% akcji niewiele wówczas wartych. W skład zarządu weszli wówczas jako dyrektorzy: Jan Henryk Temler, Władysław Pfeiffer i Stanisław Pfeiffer. Funkcje zastępców pełnili: Józef Pfeiffer i Jan Herse, natomiast dyrektorem zarządzającym był Jan Maurycy Temler.   

 

Wybuch wojny pokrzyżował plany zarówno rodziny jak i prowadzonej przez nich firmy. Spadkobierca, Karol Temler (1896-1941), zmobilizowany w 1939 r. jako porucznik 8 pułku saperów przeszedł we wrześniu szlak bojowy od Torunia po Lwów. W marcu 1940 r. aresztowany przez NKWD we Lwowie, wywieziony został na wschód i słuch po nim zaginął.      

 

Częściowo zniszczona w 1944 r., uruchomiona po wojnie garbarnia, dzięki maszynom z pobliskich zakładów braci Pfeiffer, zatrudniała 50 robotników. Jednak już w 1946 r. została upaństwowiona i na jej bazie powstały początkowo Warszawskie Zakłady Garbarskie nr 1, przekształcone następnie w Fabrykę Obuwia „Syrena” istniejącą do ok. 1960 r., kiedy zapadła decyzja o przeniesieniu jej poza Warszawę. Lokalizację przedłużono do 1975 r., a przedsiębiorstwo występowało odtąd pod nazwą Zakłady Przemysłu Skórzanego „Lux-But”. Obecnym użytkownikiem terenu byłej garbarni „Temler i Szwede” jest, jak podaje w swej publikacji Muzeum Woli (Zeszyt wolski Nr 4/02) – Miejskie Przedsiębiorstwo Oczyszczania Miasta (MPO) i przedsiębiorstwo transportowe. Działają one w dawnych budynkach garbarni wznoszonych etapami od połowy XIX w. po dwudziestolecie międzywojenne. Zarówno powojenne przebudowy, jak i sposób użytkowania sprzyjają degradacji historyczno-zabytkowych budynków. Po rozbiórce garbarni braci Pfeiffer jest to jedyny zespół reprezentujący branżę garbarską, jedną z ważniejszych w tej części miasta.  

 

W spisie przedwojennych kolekcjonerów pozostała informacja o zbiorze monet i medali Józefa Temlera (Woreyd - Almanach 1926) oraz nieliczne już druki reklamowe, takie jak te znajdujące się w zbiorach biblioteki SGH (sygn. nr 258): Towarzystwo Akcyjne Fabryki Garbarskiej „Temler i Szwede” w Warszawie; Skóry: Juchtowe, podeszwowe dębowe i kwebrachowe, surowcowe i uprzężowe; Skóry i szyldy – chromowe, mastrychowe, pasowe; Wyroby skórzane: Kiszki pożarne i do drągów, liny, kubełki i pierścienie; Pasy pierwszorzędnej jakości. Próbki i cenniki na żądanie. Fabryka i kantor: Warszawa, ul. Okopowa 78. Adres pocztowy: TEMLER I SZWEDE. Adres telegraficzny: TEMLERSZWEDE.

 

 

 

 
 

Reklama

No images